De Link Tussen Depressie en Creativiteit

Toen van Gogh zijn oor er af sneed, getuigde dat niet van veel stabiliteit, evenals de sadcore queen Lana del rey. Er lijkt vaak een samenspel te heersen tussen deze zogeheten instabiliteit en een creatieve mindset. Zou er kunnen worden uitgesloten dat er een verband is tussen de melancholische vibe en creativiteit? Ik bekeek het van uit verschillende invalshoeken om tot een mogelijk antwoord te komen.

Stemmingsstoornissen
Er zijn twee typen stemmingsstoornissen te onderscheiden, de unipolaire en de bipolaire variant. Een depressieve stoornis wordt gerekend tot het unipolaire variant, wat zich verhaald in een gemoedstoestand die zich enkel in één dezelfde richting beweegt: neerwaarts. De bipolaire variant, een stemmingswisselingsstoornis, kenmerkt zich aan een dynamisch spel van depressieve en euforische episoden, van het ene uiterste naar het andere uiterste. Deze euforische episoden worden manische perioden genoemd en resulteren zich in buitengewone euforie, zoiets als het gevoel hebben dat je wereldvrede zou kunnen verwezenlijken.

Expressionisme
Emotie en de expressie hier van, staan centraal bij deze kunststroming. Expressionisten zijn van mening dat men kunst maakt vanuit de invalshoek dat men de behoefte heeft naar een relaas van de sterke emotionele toestand. Volgens het expressionisme is de uiting via kunst de juiste uitingsroute voor de sterkere emoties, waar verbale en non verbale communicatie te kort schiet, kunnen de sterkere emoties zich via deze route wel manifesteren. Een depressieve/bipolaire stoornis kenmerken zich beide aan de sterkere gevoelens en zullen daarom ook sneller kiezen voor een uiting via deze kunstzinnige route.

Jackson Pollock, abstract expressionist die zich kenmerkt aan zijn dripping techniek, hield zich afzijdig tijdens zijn depressieve perioden, Terwijl hij tijdens zijn manie ruim investeerde in het creëren van kunstwerken. Tijdens zijn manie, waar hij uitzonderlijke vreugde ervaarde, schilderde hij vanuit expressionistisch perspectief. Ook zijn voorkeur ging uit naar de artistieke route waar hij zijn sterkere emoties (afkomstig van zijn stemmingsstoornis) kon uiten. Pollock was net als vele andere expressionisten, een levenskunstenaar, zijn dynamische wereld met perioden van depressie en manie kon hij op artistieke wijze vast leggen in zijn abstracte vormgeving. De visie achter het expressionisme is dus wel degelijk een invalshoek voor een mogelijk verband tussen depressie en creativiteit.

Vak therapie en medicatie
GGZ instellingen bieden een speciaal beeldend programma aan voor mensen met in het bijzonder mensen met klachten rond om zelfmoordgedachten, wat gelinkt kan worden aan een stemmingsstoornis. Tijdens deze non verbale therapie leert men zijn gevoelens naar persoonlijke inrichting te definiëren, waarbij het door communiceren en in contact komen met mede mensen een centraal thema is. Deze therapie wordt uitgevoerd in de vorm van creatieve bezigheden als: tekenen, schilderen, kleien, muziek maken/luisteren of een toneelstuk opvoeren. De vak therapie sluit dus tevens uit dat gevoelens mogelijk afkomstig van depressieve klachten, kunnen worden behandeld via creatieve wijze.

Psychiatrische patiënten die zich hebben verdiept in het maken van kunst worden erkend voor een plaats binnen de art brut en de outsider art, een beweging die beeldende kunst van onder andere ongeschoolde psychiatrische patiënten een podium biedt. Directeur van het art brut museum te Lausanne, Michel Thévoz genaamd, is van mening dat medicatie een rem zou kunnen brengen op het creatieve proces van deze patiënten. Het zou ze in een toestand van verdoving brengen, en de creatieve uitspattingen, die tevens door de stoornissen teweeg worden gebracht, worden onderdrukt. Thévoz kan tevens uit zijn eigen onderzoek opmaken dat er zichtbare veranderingen in de kunstwerken optraden bij het gebruik van medicatie. Dit sluit niet zodanig uit dat medicatie zwart op wit een negatieve uitwerking heeft op het creatieve proces, maar kan wel weer een invalshoek zijn wanneer we psychiatrische klachten linken aan het creatieve proces.

Onderzoek en genetica
Het Zweedse Karolinksa Institutet heeft een uitvoerig onderzoek onder de link tussen creatieve beroepen en psychiatrische patiënten. Ze bekeken 40 jaar aan verzameld materiaal over meer dan 1,2 miljoen zweden en vonden wel degelijk een correlatie tussen mensen die een creatief beroep uitoefende en last hadden van een psychische aandoening. Met de focus op de bipolaire stoornis, die vaker voor zou komen onder dansers en fotografen.

Tevens heeft het Journal of psychiatric research een onderzoek gepubliceerd over deze correlatie. Patiënten die lijden aan schizofrenie of een bipolaire stoornis zijn de voornaamste in de creatieve sector volgens dit onderzoek. Ook zouden auteurs twee keer zo vaak zelfmoord plegen.

Na al deze droge teksten over onderzoeken gaan we nog even over op het genetische aandeel die aansluit als invalshoek. De Semmenweis University te Hongarije onderzochten wat een genetische aandeel zou zijn bij de correlatie tussen psychische aandoeningen en creativiteit. Bij de proefpersonen werd een test afgenomen met vragen die zouden meten of het denken zou bestaan uit een creatief vermogen om problemen op te lossen. De proefpersonen met grootste creatieve vermogen bleken daarnaast vaak in het bezit te zijn van het gen neureguline 1. Dit gen wordt geassocieerd met de aanzet van psychische aandoeningen als schizofrenie en bipolaire stoornissen. Het gen zou centraal staan voor het vermogen om creatief te kunnen denken.

Conclusie
Aan de hand van deze invalshoeken kan wel degelijk worden geconcludeerd dat er een link bestaat tussen creativiteit en psychische aandoeningen. In het bijzonder met dit artikel waarbij de focus ligt op de depressieve stemmingsstoornis: de bipolaire stoornis, komt vaak de correlatie naar creatieve beroepen en het creatieve vermogen naar voren. Creativiteit is in andere woorden het vermogen om anders te kunnen denken het zogenaamde ‘’outside the box-denken’’, op een creatieve wijze in staat zijn problemen te kunnen analyseren en op te lossen. Bij iedere andere stoornis is het voornamelijk dat men ook anders denkt, bepaalde verbindingen in de hersenen lopen iets anders en vanuit daar uit kan je concluderen dat de informatie verwerking dus anders verloopt en dus ook het ‘’afwijkende’’ denkpatroon. Ook is er bij de verschillende onderzoeken naar voren gekomen dat een stoornis, met name de bipolaire stoornis, een creatieve uiting toegankelijker maakt, medicatie zou het daarom ook onderdrukken. Met de focus op de bipolaire stoornis is ook naar voren gekomen dat kunst dragelijker maakt bij deze depressieve stoornis, het zou therapeutisch werken vandaar dat het ook als behandelmethode wordt toegepast als vak therapie. Niet alleen is het creatieve vermogen een bijzondere eigenschap bij deze stoornis, tevens is het een overlevingsmechanisme die het mogelijk maakt om steeds vaker de depressieve klachten te kunnen reguleren.

Text by Tessa Weeren

Leave a Comment